Yerba Mate: Właściwości, parzenie i fakty. Lepsza niż kawa?

Gorycz, która daje święty spokój. O tym, jak tykwa z yerba mate wyparła u mnie kawę

Trzymam właśnie w dłoniach ciepłe naczynie, a pod palcami czuję chropowatą, swojską strukturę matero. Pierwszy łyk? Szczerze mówiąc, bywa trudny. Jest ziemisty, cierpki, niemal bezczelnie gorzki – jakby natura chciała nas sprawdzić, czy na pewno jesteśmy gotowi na spotkanie z nią bez upiększaczy. Ale potem, dosłownie po chwili, ta agresywna nuta łagodnieje. Napięcie w karku, które nosiłem od rana, nagle puszcza, a w głowie zapala się to rzadkie, czyste światło. Zastanawiam się wtedy często, jak to możliwe, że liście dziko rosnącego drzewa z drugiego końca świata wywołały taką burzę w laboratoriach i na giełdach. Zapraszam Cię do wspólnego siorbania – opowiem Ci o roślinie, która jest czymś znacznie głębszym niż tylko „herbatą” z Paragwaju. Sprawdzimy, co faktycznie robi yerba mate z naszym sercem, jak dba o nasze komórki i gdzie – po prostu – trzeba zachować zdrowy rozsądek.

Zielone olbrzymy z krainy deszczu

Ilex paraguariensis, czyli nasz ostrokrzew paragwajski, to wcale nie drobny krzaczek. W swoim naturalnym domu, wśród lasów deszczowych Argentyny czy Brazylii, natura stworzyła z niego potężne drzewo, które potrafi strzelić w górę nawet na 30 metrów. Na plantacjach oczywiście pilnuje się go bardziej, przycinając liście tak, by zbiory były po prostu wygodniejsze.

Ten uparty jegomość jest przy tym niezwykle wybredny. Potrzebuje ogromnej wilgotności i specyficznego ciepła, by w ogóle chciało mu się rosnąć. Co ciekawe, to właśnie słońce decyduje o jego charakterze. Z moich obserwacji – i zresztą z twardych danych – wynika, że drzewa rosnące w pełnym słońcu produkują więcej ochronnych polifenoli. Te, które chowają się w cieniu innych drzew, kumulują za to więcej kofeiny. Natura sama dawkuje nam to, czego w danej chwili potrzebujemy.

Od szeptu bogów po gwar syryjskich kawiarni

Historia yerba mate to nie jest suchy raport z upraw, to opowieść o tym, kim jesteśmy. Dla ludu Guaraní liście te były darem od boga Tupá. Wszak nie służyły one tylko pobudzeniu – picie z jednej tykwy było fundamentem więzi, obietnicą bliskości. Dopiero w XVII wieku Jezuici, sprytni obserwatorzy, udomowili roślinkę, tworząc z niej potężne źródło dochodu.

Czy wiedziałeś, że dzisiaj yerbę najchętniej – poza Ameryką Południową – piją Syryjczycy? To niesamowita historia. Emigranci wracający z Argentyny na przełomie wieków przywieźli ten zwyczaj ze sobą. Dziś w Damaszku czy Libanie mate to znak gościnności. To fascynujące, jak jeden liść potrafi połączyć tak odległe światy.

Ogień, który zatrzymuje czas

Zanim susz trafi do Twojej tykwy, musi przejść przez prawdziwe piekło i długi sen. Zbiory odbywają się zazwyczaj od kwietnia do września. Najbardziej widowiskowy jest moment zwany sapecado. Wyobraź sobie świeże liście wrzucane na ułamek sekundy wprost w płomienie ognia. Ten gwałtowny skok temperatury zabija enzymy, dzięki czemu yerba zachowuje swój intensywny kolor i to, co w niej najcenniejsze.

Potem przychodzi czas na odpoczynek. Leżakowanie potrafi trwać nawet dwa lata. To właśnie wtedy smak szlachetnieje, a dymne nuty stają się głębokie i miękkie. Dobra yerba, tak jak dobre życie, po prostu wymaga czasu.

Pokaż mi swoją yerbę, a powiem Ci, skąd jesteś

Sposób, w jaki przygotowujesz napar, mówi o Tobie więcej niż myślisz:
Brazylijskie Chimarrão: Intensywnie zielony, neonowy pył. Smakuje jak świeżo skoszona trawa o poranku. Wymaga specjalnej słomki (bombilli) z ogromną liczbą dziurek, bo inaczej wszystko się zatyka.
Paragwajskie Tereré: Prawdziwy ratunek w upalne dni. Maceruję się ją lodowatą wodą, dorzucając świeżą miętę czy werbenę. Czysta, mroźna rześkość.

Klasyka z Argentyny i Urugwaju: Tu liczy się balans. Argentyńczycy lubią patyczki w suszu, Urugwajczycy wolą same liście, które dają mocniejszego „kopa”.
W kręgu mate najważniejszy jest zawsze cebador – to on parzy i podaje naczynie. Jeśli kiedyś zostaniesz poczęstowany, pamiętaj: słowo „dziękuję” mówimy dopiero wtedy, gdy mamy już naprawdę dość.

Energia, która nie pogania

Często szukamy w yerbie ucieczki od kawy. Moim zdaniem – słusznie. Mechanizm działania tych liści jest po prostu subtelniejszy.

Cecha	Yerba Mate	Kawa
Główne składniki	Kofeina, teobromina, teofilina	Głównie kofeina
Profil pobudzenia	Stabilna fala, jasność w głowie	Skok energii i nagły „zjazd”
Wpływ na mięśnie	Rozluźnienie (dzięki teobrominie)	Często drżenie rąk
Zawartość kofeiny	Ok. 80 mg na porcję (ale pijemy wielokrotnie)	Ok. 80-120 mg w filiżance

Sekret tkwi właśnie w teobrominie. Podczas gdy kofeina stymuluje mózg, teobromina (którą znajdziesz też w kakao) działa rozkurczowo na naczynia krwionośne. Dzięki temu yerba nie pogania Cię batem, ale bierze pod rękę i pomaga się skupić.

infogafika Yerba Mate Korzyści i Zagrożenia

Co mówi laboratorium, gdy siorbiemy w spokoju?

Yerba mate to fitochemiczne bogactwo, ale spójrzmy na fakty bez zbędnych obietnic. Rządzą tu kwasy chlorogenowe – potężne tarcze przeciwstarzeniowe.

Serce i cholesterol – W badaniu klinicznym (Bravo i in., 2025) naukowcy sprawdzili grupę 60 osób. Pili oni trzy porcje mate dziennie przez 8 tygodni. Efekt? Cholesterol LDL („ten zły”) spadł o 8–13%. Składniki yerby mogą po prostu blokować wchłanianie tłuszczu w jelitach. Nasze naczynia krwionośne po prostu oddychają lżej.
Cukier pod kontrolą – Metaanaliza z 2025 roku sugeruje, że napar pomaga obniżyć poziom glukozy na czczo. To dobra wiadomość dla osób, których organizm nie radzi sobie z insuliną, choć oczywiście mate nie zastąpi leczenia.
Ochrona dla neuronów – To jest moim zdaniem najbardziej ekscytujące. Analizy z Argentyny (2024) na modelach laboratoryjnych pokazały, że ekstrakt z yerby może chronić komórki produkujące dopaminę. W badaniach in vitro zaobserwowano spadek poziomu białka związanego z chorobą Parkinsona. Ale uwaga: to wciąż faza testów laboratoryjnych. Dają nam nadzieję, ale nie są jeszcze dowodem na wyleczenie.

Cierpliwość w temperaturze siedemdziesięciu stopni

Przygotowanie yerby to mała szkoła charakteru. Nie znosi pośpiechu.

Moje złote zasady

Nigdy, przenigdy wrzątek: Woda ma mieć 70–80°C. Wrzątek zabija duszę liści i wyciąga z nich tylko wstrętną gorycz.
„Łyk dla świętego Tomasza”: Po wsypaniu suszu (tak do połowy naczynia), wlej najpierw odrobinę letniej wody. Niech liście napęcznieją, zanim dostaną ciepłą kąpiel. To chroni je przed szokiem.
Bombilla to nie łyżeczka: Gdy już ją włożysz, nie mieszaj! Zatykanie filtra to najczęstszy błąd, który psuje całą zabawę.

Gdzie kończy się sielanka?

Yerba, mimo swych zalet, nie jest dla każdego. Największym ostrzeżeniem jest korelacja z ryzykiem raka przełyku. Spokojnie – badania (Okaru i in., 2018) wskazują, że winna nie jest roślina, ale temperatura. Picie płynów parzących (powyżej 65°C) niszczy nabłonek. To mikrourazy otwierają drogę chorobie.

Warto też zerkać na sposób suszenia. Tradycyjny dym może zostawiać ślady WWA (węglowodorów). Jeśli chcesz mieć absolutną pewność, wybieraj odmiany „sin humo”, czyli suszone tylko gorącym powietrzem.

Kto powinien odpuścić?

Kobiety w ciąży i karmiące (dużo kofeiny przy długim siorbaniu to nie żarty).
Osoby z aktywnymi wrzodami żołądka.
Pobierający leki na nadciśnienie czy antydepresanty (tzw. inhibitory MAO).

Zakończenie

Yerba mate nauczyła mnie jednego: to, co naprawdę warto poznać, często na początku odpycha goryczą. Nie jest to cudowny eliksir, ale szczery dar natury. Wspiera nasze skupienie i metabolizm, o ile traktujemy go z szacunkiem – dbając o temperaturę wody i słuchając własnego serca. W świecie, który krzyczy o kolejnych „rewolucjach”, powrót do tykwy z liśćmi z lasu wydaje się być po prostu powrotem do równowagi. Może spróbujesz dziś zamiast trzeciej kawy? Pamiętaj tylko – nie parz jej wrzątkiem.

Bibliografia

Najważniejsze źródła:

Bravo, L., Martínez‐López, S., i in. (2025). Yerba Mate (Ilex paraguariensis St. Hill.) Tea May Have Cardiometabolic Beneficial Effects in Healthy and At‐Risk Subjects: A Randomized, Controlled, Blind, Crossover Trial in Nonhabitual Consumers. Molecular Nutrition & Food Research, 69(15).
Gawron-Gzella, A., Chanaj-Kaczmarek, J., Cielecka-Piontek, J. (2021). Yerba Mate—A Long but Current History. Nutrients, 13(11).
Li, D., Yue, L., Peng, X. i in. (2025). Yerba Maté and its impact on glycemic control and metabolic health: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Endocrinology, 16.

Dla dociekliwych:

Okaru, A. O., Rullmann, A., i in. (2018). Comparative oesophageal cancer risk assessment of hot beverage consumption: the margin of exposure of PAH vs very hot temperatures. BMC Cancer, 18(1).
Sulaiman, N., Pieroni, A., i in. (2021). Socio–Cultural Significance of Yerba Maté among Syrian Residents and Diaspora. Economic Botany, 75(2).

(FAQ) Najczęściej zadawane pytania – O yerba mate

Czy yerba mate jest zdrowsza od kawy?

Oba napoje mają swoje zalety, ale yerba mate oferuje bardziej stabilne pobudzenie. Dzięki zawartości teobrominy (obecnej też w kakao) yerba działa rozkurczowo i nie powoduje nagłego „zjazdu” energetycznego ani drżenia rąk, co często zdarza się po kawie. Dodatkowo mate dostarcza więcej polifenoli o działaniu przeciwutleniającym.

Dlaczego nie wolno zalewać yerba mate wrzątkiem?

Zalanie suszu wrzącą wodą to najczęstszy błąd. Wrzątek „parzy” liście, uwalniając z nich skrajną gorycz, która przykrywa szlachetne nuty smakowe. Co ważniejsze, zbyt wysoka temperatura niszczy witaminy i niektóre związki czynne, a regularne picie parzących napojów (powyżej 65°C) może uszkadzać nabłonek przełyku.

Czy yerba mate pomaga w odchudzaniu?

Badania (m.in. z 2025 roku) wskazują, że yerba mate może wspomagać metabolizm poprzez blokowanie częściowego wchłaniania tłuszczów w jelitach oraz poprawę gospodarki insulinowej. Nie jest to „cudowna pigułka”, ale w połączeniu z dietą i ruchem może realnie przyspieszyć proces redukcji wagi.

Ile razy można zalewać tę samą porcję suszu?

To jedna z największych zalet mate – te same liście można zalewać od 5 do nawet 10 razy (aż do utraty smaku, co nazywamy lavado). Każde kolejne zalanie uwalnia nieco inne proporcje kofeiny i aromatów, czyniąc napar łagodniejszym dla żołądka.

Czy yerba mate jest bezpieczna dla każdego?

Mimo wielu zalet, yerby powinny unikać osoby z chorobą wrzodową żołądka oraz kobiety w ciąży (ze względu na wysoką dawkę kofeiny przy wielokrotnym zalewaniu). Jeśli przyjmujesz leki na nadciśnienie lub antydepresanty, skonsultuj się z lekarzem, ponieważ składniki mate mogą wchodzić w interakcje z niektórymi substancjami.

Co oznacza termin „sin humo” na opakowaniu?

Napis „sin humo” oznacza, że liście były suszone wyłącznie gorącym powietrzem, bez kontaktu z dymem z ogniska. Jest to wybór polecany osobom, które szukają delikatniejszego smaku i chcą uniknąć węglowodorów aromatycznych (WWA), które mogą powstawać w procesie tradycyjnego wędzenia.

Treści zawarte w tym artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie mogą być traktowane jako porada medyczna ani zastępować konsultacji z lekarzem lub dietetykiem. Każdy organizm jest inny, dlatego przed wprowadzeniem znaczących zmian w diecie lub stylu życia, warto skonsultować się ze specjalistą.